Θέατρο Β΄ - Τραγωδίες με Βυζαντινά θέματα: Χριστός, Ιουλιανός ο Παραβάτης, Νικηφόρος Φωκάς, Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος
Περάστε τον κέρσορα πανω από την εικόνα
ή κάντε click για να μεγεθύνετε.

Θέατρο Β΄ - Τραγωδίες με Βυζαντινά θέματα: Χριστός, Ιουλιανός ο Παραβάτης, Νικηφόρος Φωκάς, Κωνσταντίνος ο Παλαιολόγος

Νίκος Καζαντζάκης

ΧΡΙΣΤΟΣ

«Έμμετρη τραγωδία γραμμένη το 1921. Ξαναγράφτηκε το 1924, και σε τρίτη τελική μορφή το 1928, οπότε και κυκλοφόρησε απ’ τις εκδόσεις “Στοχαστής”. Το πρόσωπο του Χριστού παρουσιάζεται με την ανθρώπινη και κοινωνική του όψη, όπως άλλωστε συμβαίνει και στα άλλα έργα του (Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται, Ο Τελευταίος Πειρασμός).»

(Από το άρθρο τού Θόδωρου Γραμματά «Ξαναδιαβάζοντας το έργο τού Νίκου Καζαντζάκη» 
στο περιοδικό Διαβάζω, Αριθ. 51, Μάρτιος 1982.)

 

«Το 1921 [ο Νίκος Καζαντζάκης] ξαναδουλεύει την έμμετρη τραγωδία Χριστός, που είναι μια ανανεωμένη μορφή μεσαιωνικού μυστηρίου. Κυκλοφόρησε το 1928 από τις εκδόσεις “Στοχαστής” και αφιερώνεται στην Elsa (Elisabeth) Alexander Lange, που γνώρισε το 1923 στο Gœtheschloss. Ο Καζαντζάκης προσπαθεί να ερμηνεύσει το θαύμα που λέγεται Χριστός και το θαύμα που λέγεται ανθρώπινη ζωή. Βασικά θεματικά μοτίβα είναι δανεισμένα από τη Μάνα τού Χριστού και τη Μαγδαληνή τού Κώστα Βάρναλη, ο συγγραφέας όμως τα μετασχηματίζει με το δικό του χαρακτηριστικό τρόπο. Το πρόσωπο του Χριστού παρουσιάζεται με την ανθρώπινη μορφή του, όπως και στα μυθιστορήματά του αργότερα Ο Χριστός ξανασταυρώνεται και Ο Τελευταίος Πειρασμός.
 
»“Ο Καζαντζάκης”, γράφει ο Γιάννης Κορδάτος (Γιάννη Κορδάτου: Ιστορία τής Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, Βιβλιοεκδοτική, σελ. 464), “επηρεασμένος από το Ρενάν, το Στράους και τους άλλους κριτικούς τής ευαγγελικής παράδοσης, παρουσιάζει το Χριστό νεοϊδεάτη και κοινωνικό μεταρρυθμιστή. [...]
 
»Σε όλη του τη ζωή, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο ίδιος ο Καζαντζάκης, ήταν κυριευμένος από τη μεγάλη ηρωική ψυχή τού Χριστού. »“Οι τρεις πρώτες τραγωδίες που σάρκωνα μέσα μου με πονούσαν· οι μελλούμενοι στίχοι ήταν ακόμα μουσική και μεγάλες μορφές μοχτούσαν μέσα μου να πάρουν πρόσωπο, ο Οδυσσέας, ο Νικηφόρος Φωκάς, ο Χριστός· να ξεκορμίσουν από το σπλάχνο μου, να λευτερωθούν, να λευτερωθώ κ’ εγώ. Σε όλη μου τη ζωή ήμουν κυριεμένος από τις μεγάλες ηρωικές ψυχές”. (Νίκου Καζαντζάκη: Αναφορά στον Γκρέκο, σελ. 190). [...]»
 
(Από το βιβλίο τής Θεοδώρας Παπαχατζάκη-Κατσαράκη Το Θεατρικό Έργο τού Νίκου Καζαντζάκη
Εκδόσεις «Δωδώνη», Αθήνα – Γιάννινα 1985, σελ. 62-65.)

ΙΟΥΛΙΑΝΟΣ Ο ΠΑΡΑΒΑΤΗΣ

«Γράφτηκε στο Λονδίνο απ’ τις 19 Σεπτέμβρη μέχρι τις 5 Οκτώβρη 1939, στο σπίτι τής εκδότριας [ενν. χορηγού] της Οδύσειας, Joe Macleod, στο Stratford-on-Avon, κάτω από το βόμβο των πολεμικών αεροπλάνων. Σε πρώτη έκδοση κυκλοφόρησε το Νοέμβρη 1945 απ’ τον οίκο “Πιγκουΐνος”. Για πρώτη φορά ανεβάστηκε στη σκηνή στο Παρίσι το 1949, σε διαγωνισμό για θιάσους νέων με σκηνοθεσία Georges Carmier. Στην Ελλάδα πρωτοπαίχτηκε το Φλεβάρη 1959 απ’ το Εθνικό Θέατρο.

»Αναφέρεται στις δυο-τρεις τελευταίες μέρες τής ζωής τού βυζαντινού αυτοκράτορα. Η δράση του δε στηρίζεται σε αντικειμενικά γεγονότα αλλά στις μεταβολές των αντιδράσεων και των συναισθημάτων τού ήρωα. Πρόκειται δηλαδή για μια τραγωδία που κινείται αποκλειστικά σ’ ένα ψυχολογικό επίπεδο, γεμάτη από πάθη, νοήματα και ψυχικές καταστάσεις. »Ο Ιουλιανός ξέρει πως ο αγώνας του είναι μάταιος και σχεδόν ουτοπικός· όμως στρατεύεται σ’ αυτόν συνειδητά, γιατί μόνο μ’ αυτόν του τον αγώνα μπορεί να περισώσει την ελευθερία, το μόνο ιδανικό του. Η Μαρίνα τον αγαπά και τον θαυμάζει, απ’ την άλλη όμως είναι σφιχτά δεμένη με την πίστη της. Έτσι στο αποκορύφωμα του έργου τον σκοτώνει η ίδια με το δηλητήριο που του δίνει, αλλά πεθαίνει ταυτόχρονα κι αυτή μαζί του. Το χρέος κι η αγάπη συγκρούονται γι’ άλλη μια φορά και η μοναδική διαφυγή απ’ το αδιέξοδο είναι η αυτοκτονία.[...]»

(Από το άρθρο τού Θόδωρου Γραμματά «Ξαναδιαβάζοντας το έργο τού Νίκου Καζαντζάκη» 
στο περιοδικό Διαβάζω, Αριθ. 51, Μάρτιος 1982.)

 

«Ο Κλαύδιος Φλάβιος Ιουλιανός, Αυτοκράτορας των Ρωμαίων από το 361 έως το 363 μ.Χ., γνωστότερος ως Ιουλιανός ο Αποστάτης ή Παραβάτης, αποτελεί μια αμφιλεγόμενη και συναρπαστική μορφή τής Ρωμαϊκής και Ελληνικής Ιστορίας. Υπήρξε, επίσης, δεινός συγγραφέας τής Αττικής διαλέκτου.
 
»Τα χαρακτηριστικά τής προσωπικότητας του Ιουλιανού δεν είναι εύκολο να ξετυλιχτούν, γιατί ήδη από την εποχή του επικρίθηκε με σφοδρό πάθος από τους Χριστιανούς. Οι προσπάθειές του για την αναβίωση της ειδωλολατρίας όχι μόνον αποκρούσθηκαν, αλλά, επί πλέον, παρεξηγήθηκαν και διαστρεβλώθηκαν από εθνικούς και Χριστιανούς.»Υπάρχει ένα σημάδι τραγικού μεγαλείου στη σύντομη ζωή αυτού του ανθρώπου, πολιτικού, στρατιωτικού, στοχαστή και συγγραφέα. Γεννημένος το 333, έχασε τη μητέρα του όταν ήταν ενός έτους. Ο πατέρας του, ο Φλάβιος Ιούλιος Κωνστάντιος, αδερφός από μητέρα τού Μεγάλου Κωνσταντίνου, δολοφονήθηκε μαζί με τον μεγαλύτερο αδερφό τού Ιουλιανού και άλλους συγγενείς, σε μια αιματηρή σφαγή. Μόνο δύο αδέρφια, ο Γάλλος και ο –πεντάχρονος τότε– Ιουλιανός, γλύτωσαν από το μακελειό, το 337. Το ορφανό μεταφέρεται στη Νικομήδεια, όπου δάσκαλός του γίνεται ο Επίσκοπος Ευσέβιος. Από τότε αρχίζει να ξυπνά μέσα του μια φλογερή αγάπη για τα Ελληνικά Γράμματα και για τη φιλοσοφική σκέψη των αρχαίων Ελλήνων
 
»Αυτή η ανησυχία θα μεγαλώσει κατά την αιχμαλωσία που του επιβάλλει, μαζί με τον αδερφό του, ο Αυτοκράτορας Κωνστάντιος, από το 342 έως το 348. Πρόκειται για σκληρά χρόνια εγκλεισμού σε ένα φρούριο στη μακρινή Καππαδοκία, μετά από τα οποία ο Ιουλιανός επιστρέφει στη Νικομήδεια. »Κατά τη δεύτερη διαμονή του σ’ αυτή την πόλη, ο νεαρός άνδρας ενδιαφέρεται για τη νεοπλατωνική φιλοσοφία που εκθέτει ο Μάξιμος ο Εφέσιος, στον οποίον ανέβλεπε ως σε αγαπημένο διδάσκαλο. Αυτή την εποχή προσκολλάται στη λατρεία τού Ήλιου, παρ’ ότι εξακολουθεί να εμφανίζεται επιδιδόμενος στον Χριστιανισμό. »Η δολοφονία τού Γάλλου με διαταγή τού Κωνστάντιου επιφέρει τη δυσμένεια του Ιουλιανού έναντι του Αυτοκράτορα. Φυλακίζεται, και η ζωή του διατρέχει σοβαρό κίνδυνο. Σώζεται για άλλη μια φορά και, μετά από διάφορες περιπέτειες, κατευθύνεται στην Αθήνα, κέντρο των φιλοσοφικών, θρησκευτικών και λογοτεχνικών ανησυχιών του. Σε μια στροφή τής πολιτικής του, ο Κωνστάντιος τον ανεβάζει στο αξίωμα του συν-αυτοκράτορα και του δίνει για σύζυγο την αδερφή του Ελένη. Έπειτα τον στέλνει να πολεμήσει τους βαρβάρους στη Γαλατία. Ακολουθούν τέσσερα χρόνια έντονης και λαμπρής στρατιωτικής δραστηριότητας, συνοδευόμενης από σταθερή λογοτεχνική παραγωγή. Οι επιτυχίες του οδήγησαν τον Κωνστάντιο να επιχειρήσει να δράσει εναντίον του, αλλά οι στρατιώτες ανακήρυξαν Αύγουστο τον συν-αυτοκράτορα το έτος 360. Ο εμφύλιος πόλεμος φαινόταν να πλησιάζει. Ο Ιουλιανός επιθυμεί τον συμβιβασμό, αλλά τον επόμενο χρόνο, καθώς ο Κωνστάντιος προχωρεί εναντίον του, η αναμέτρηση είναι πια βέβαιη. Ο θάνατος του Αυτοκράτορα άλλαξε τον ρου των γεγονότων. »Τα τρία έτη τής εξουσίας τού Ιουλιανού είναι ταραγμένα, γεμάτα ανησυχίες και πρωτοβουλίες. Ο Αυτοκράτορας εισήγαγε μεταρρυθμίσεις στη διοίκηση· προσπάθησε να επιβάλει δικαιοσύνη και τάξη· έφτιαξε φιλανθρωπικά ιδρύματα που θα προστάτευαν εθνικούς και χριστιανούς αδιακρίτως· αφιερώθηκε στην αποστολή τής οργάνωσης της ειδωλολατρικής θρησκείας, παίρνοντας πολλά στοιχεία από τη χριστιανική λειτουργία· δραστηριοποιήθηκε για την ανύψωση του ηθικού και πνευματικού επιπέδου τού ειδωλολατρικού κλήρου, ιδρύοντας σχολές για ιερείς. Αλλά η διαταγή να ξανανοίξουν οι αρχαίοι ναοί [...] ερμηνεύτηκε από τους Χριστιανούς ως κήρυξη πολέμου. [...] Η αντίδραση μεγαλώνει, ενώ ο Αυτοκράτορας πολλαπλασιάζει τις πρωτοβουλίες του και συγγράφει ασταμάτητα. Η εκστρατεία εναντίον των Περσών, που αρχίζει να ετοιμάζεται στην Αντιόχεια το 362, θα σημάνει το τέλος του. Κατά τη διάρκεια της εκστρατείας, που επικρίθηκε από Χριστιανούς και εθνικούς, ο Ιουλιανός πεθαίνει, στις 26 Ιουνίου 363. Μαζί του γκρεμίζονται τα σχέδιά του και τα όνειρά του. »Η μορφή τού Ιουλιανού έχει τραβήξει την προσοχή περισσότερων Νεοελλήνων συγγραφέων. Κατά τον 19ο αιώνα, ο αρχαϊστής συγγραφέας Ραγκαβής τον ανέβασε στο θέατρο. (Μεταξύ των μη Ελλήνων συγγραφέων που επίσης είδαν στον Ιουλιανό ένα λογοτεχνικό θέμα ήταν ο Μερεκόβσκι και ο Ίψεν). Ο μεγάλος ποιητής Κωνσταντίνος Καβάφης πραγματεύτηκε από ασυνήθιστες οπτικές γωνίες την προσωπικότητα του Αυτοκράτορα, σε πέντε ή έξι ποιήματα. »Για τον Καζαντζάκη, ο Ιουλιανός είναι ένα πρόσωπο κατ’ ουσίαν τραγικό, σημαδεμένο από τη σφραγίδα τής αντίφασης, ερωτευμένο με έναν κόσμο νεκρό, ο οποίος ιστορικώς είναι αδύνατο να αναστηθεί. Ο αγώνας του, τυλιγμένος σε λάμψεις μυστικές, παρουσιάζεται με πολλούς τύπους εκείνης της ανέλπιδης πάλης για μια “μεγάλη ιδέα”, που αποτελεί, όπως ξέρουμε, ένα από τα μεγάλα και σταθερά μοτίβα τής καζαντζακικής δημιουργίας. Ο Καζαντζάκης θαυμάζει την προσπάθεια του Ιουλιανού, πέρα από το καθ’ εαυτό περιεχόμενο της σκέψης τού πρίγκιπα εκείνου. Το κείμενο μάς το παρουσιάζει με μια παθιασμένη ενέργεια. Η επιστροφή των αρχαίων θεών ανατείνει την ψυχή τού Ιουλιανού, καθώς επιστρέφει θριαμβευτής από μια από τις μεγάλες του εκστρατείες ενάντια στους βαρβάρους: “Ξανάρχουνται οι θεοί, γεννιέται πάλι ο κόσμος· [...] Σαν άνεμος σφοδρός ο Διόνυσος εχύθη, χιμούν τ’ ασκέρια μας κι ασκώθηκε ο παιάνας ο μέγας πάλι ορθός: ‘Ομπρός, παιδιά μου, εγώ ’μαι η αθάνατη κι όλο πληγές και φως Ελλάδα!’” »Η λατρεία προς τον δάσκαλο που του άνοιξε τα μάτια στο φως τού Ελληνισμού ενώνεται με τη θέρμη του για τον Διόνυσο. Με συγκίνηση αναπολεί τον ένα και επικαλείται τον άλλο, όταν του ανακοινώνεται ο θάνατος του Μάξιμου. »Η θέρμη τού Ιουλιανού για την αρχαία Ελλάδα και για τις αξίες της δεν περιορίζεται στην πράξη σε μια αναστήλωση της παγανιστικής λατρείας. Στις ιδέες του, ένα σημαντικό χώρο καταλαμβάνει η επιθυμία μιας ηθικής κάθαρσης του κόσμου. [...] »Καθώς οι δυσκολίες μεγαλώνουν, καθώς η παθιασμένη αντίδραση στα σχέδιά του ήδη κάνει την ήττα να διαφαίνεται, η απογοήτευση του Αυτοκράτορα αυξάνεται. [...] »Τα χτυπήματα που δέχεται ο νεαρός μεταρρυθμιστής διαδέχονται το ένα το άλλο. Ο πόνος τον πλημμυρίζει όταν οι Χριστιανοί ξερριζώνουν τα σμαραγδένια μάτια τού αγάλματος του αγαπημένου του θεού, του Διονύσου, για να τα τοποθετήσουν στη μορφή τής Παρθένου. [...] »Από την αρχή, ο Ιουλιανός διατηρεί τη συνείδηση του δύσκολου πεπρωμένου του. [...] Και η περηφάνια μπρος στην αντίξοη μοίρα είναι η αρετή που θαυμάζει περισσότερο. Είναι η στάση που θαυμάζει στην ίδια του τη γυναίκα, η οποία κρεμιέται, λαβωμένη από θανάσιμες αμφιβολίες. [...] »Όλα συγκλίνουν στην εισαγωγή τής τελικής τραγωδίας. Οι Χριστιανοί συνωμοτούν για να ξεγελάσουν τον Αυτοκράτορα σχετικά με τη στρατιωτική κατάσταση, ώστε να φανεί χαμένος [...]. Ο Επίσκοπος, μετά από μακρά προσπάθεια, καταφέρνει να πείσει τη Μαρίνα, κόρη τού Μάξιμου, δασκάλου τού Ιουλιανού, να φαρμακώσει τον αγαπημένο της, όταν αυτός πληγώνεται στη μάχη. Ο φανατισμός τού ιεράρχη έρχεται σε αντίθεση με την πνευματική μεγαλοσύνη τού Αυτοκράτορα. Η ελευθερία για τις λατρείες, η οποία δεν σήμαινε την απαγόρευση της χριστιανικής θρησκείας, ήταν γι’ αυτόν μια πράξη ασυγχώρητη: “Να, τούτος είναι ο βασιλιάς ο Παραβάτης, το μέγα ανάθεμα στην κεφαλή του απάνω! [...] Γιούδα, εμείς, εμείς οι σκλάβοι, οι αγράμματοι, οι χωριάτες, εμείς, εμείς οι πεινασμένοι, οι κουρελήδες, εμείς οι χριστιανοί, Αποστάτη, θα σε φάμε!”»Ο αναβρασμός τής επανάστασης απλώνεται στο ρωμαϊκό στρατόπεδο. Οι στρατιώτες αρνούνται να πολεμήσουν και απαιτούν οπισθοχώρηση· θέλουν να τρέξουν στα καράβια για να σωθούν και να εγκαταλείψουν τον σκληρό πόλεμο εναντίον των Περσών. Όμως, ο Ιουλιανός παραμένει ανένδοτος. Δεν θα υποχωρήσει. Η Μαρίνα τού αναφέρει τον θάνατο, αλλά δεν τον εντυπωσιάζει. [...] »Επίσης αγέρωχα αποκρούει τη συμπόνια στις στιγμές που δεν μπορεί παρά να συνεχίσει να αγωνίζεται χωρίς ελπίδα: “Στην τρίκορφη γυμνή χαρά τού ανθρώπου στέκω:απελπισιά, ερημιά, παλικαριά· πιο πάνω, αχ, δεν μπορεί του ανθρώπου ο νους να σκαρφαλώσει.” »Το πεπρωμένο σφραγίστηκε. Το όνειρο να αναστηθεί η Ελλάδα και το φως της κατέρρευσε. Ο Ιουλιανός θα αντιμετωπίσει τον θάνατο δίχως καμιάν ελπίδα.»
(Βλ. το σημείωμα του Miguel Castillo Didier για τον Ιουλιανό στην έκδοση 
TeatroVolI: Odiseo, Juliano, Niceforo, Kapodistria
Universidad de Chile, Sede Santiago Oriente, Facultad de Filosofía y Letras, Publicaciones del Centro des Estudios Bizantinos y Neohelénicos, Santiago de Chile 1978.)

 

ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΦΩΚΑΣ

«ʼλλο ένα ιστορικό πρόσωπο και γεγονός που εμπνέει τη θεατρική δημιουργία τού Νίκου Καζαντζάκη. Πρωτοδημοσιεύτηκε απ’ τις εκδόσεις “Στοχαστής” το τελευταίο δεκαήμερο του Δεκέμβρη 1927 κι αναφέρεται στο ιστορικό περιστατικό τής δολοφονίας τού Νικηφόρου Φωκά από τον Τσιμισκή.

»Ολόκληρο το έργο διακατέχεται από ένα έντονο θρησκευτικό και μεταφυσικό κλίμα. Η δράση κινείται έντονα σ’ ένα εσωσυνειδησιακό επίπεδο [...].»

(Από το άρθρο τού Θόδωρου Γραμματά «Ξαναδιαβάζοντας το έργο τού Νίκου Καζαντζάκη» 
στο περιοδικό Διαβάζω, Αριθ. 51, Μάρτιος 1982.)

 

«[...] Στο Νικηφόρο Φωκά ακούμε κάτι γνήσιο από τον ηρωισμό, τον άγριο μυστικισμό και τη σκοτεινή ατμόσφαιρα του ένατου αιώνα στο Βυζάντιο. Ζούμε τα παράφορα πάθη, τις συνωμοσίες, τις ραδιουργίες.
 
»“Ο Νικηφόρος Φωκάς”, γράφει ο Βρεττάκος, “ανήκει στη σειρά των ανήσυχων ηρώων που δε βολεύονται σε κανένα χώρο, παλεύουν, ξεπερνούν την ελπίδα και δίνουν την ηρωική τους μάχη με το θάνατο. Ο Καζαντζάκης δεν περιορίζεται στο ιστορικό γεγονός, στα περιστατικά και στις συγκρούσεις που συνιστούν το δράμα. Πίσω από τη συγκεκριμένη περίπτ&am
Συνέχεια Περιγραφής...

  • Κατηγορία: ΠΟΙΗΣΗ - ΘΕΑΤΡΟ
  • Συντάκτης: Νίκος Καζαντζάκης
  • Βιβλιοδεσία: δερματόδετο
  • Διαστάσεις: 21 εκμ × 14.5 εκμ
  • Σελίδες: 584
  • Τελευταία έκδοση/ανατύπωση: 1998
30,00 €27,00 €
Διαθεσιμότητα  Μη διαθέσιμο προσωρινά
Copyright 2014 © ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ [ΝΙΚΗ ΣΤΑΥΡΟΥ] © All rights reserved